Herinner je je de Maui-vuurbranden van 2023 nog? Die waarbij meer dan 100 mensen omkwamen, bijna 2.000 huizen werden verwoest en een historische eilandgemeenschap zo goed als werd uitgewist? Die begonnen toen een kapotte elektriciteitspaal van het plaatselijke nutsbedrijf vonken sloeg tegen droge vegetatie op een winderige dag? Mooi. Vergeet dat nu maar, want het internet heeft een beter verhaal.

In de nasleep van de branden deelden duizenden mensen op alle grote sociale-mediaplatforms berichten en video's waarin een sinistere oorsprong werd beweerd. De overheid, zo beweerden ze, had een 'direct energy weapon' – in feite een laser – gebruikt om het gebied in brand te steken. Afhankelijk van welk bericht je zag, maakte dit deel uit van een complot om het land terug te vorderen voor een hogesnelheidslijn of een high-tech 'smart city'. Rechtse activisten en socialemediasterren versterkten deze beweringen, waaronder de inmiddels overleden Charlie Kirk. Ondertussen zag de Federal Emergency Management Agency (FEMA) accounts die aan China gelinkt werden geruchten verspreiden dat een 'weerwapen' de branden had veroorzaakt. Andere accounts beweerden dat FEMA de huizen zou confisqueren van inwoners van Maui die om noodhulp vroegen – een bewering die traumatische herinneringen aan kolonisatie opriep in een gemeenschap met aanzienlijke inheemse historische en culturele banden.

Extreme weersgebeurtenissen zijn altijd chaotisch geweest, en geruchten verspreiden zich altijd tijdens rampen. Maar zo erg is het nooit geweest. Klimaatverandering heeft een reeks opgevoerde bosbranden, snel intensiverende orkanen, verwoestende droogte en plotselinge overstromingen voortgebracht, die gemeenschappen in verwarring storten. Tegelijkertijd is het informatielandschap nooit zo versnipperd geweest: grote sociale mediabedrijven hebben elke schijn van factchecking en contentmoderatie laten varen; politici verdraaien en politiseren rampen; overheidsinstanties kampen met personeelstekorten na bezuinigingen door DOGE; en generatieve AI-modellen hebben een geheel nieuwe en nauwelijks begrepen manier gecreëerd om informatie te vinden. Dit is niet zomaar je rare oom op Facebook. Een recent rapport van het News Literacy Project vond dat een grote meerderheid van tieners complotten op sociale media tegenkomt – en dat een grote meerderheid van die tieners geneigd is ze te geloven.

'Rampen zijn van nature zeer urgent en er is veel onzekerheid omheen,' zei Amber Silver, hoogleraar rampenmanagement aan de University at Albany en expert in rampencommunicatie. Slachtoffers hebben een dringende behoefte aan feiten, zei ze, maar bijna geen manier om betrouwbare gegevens over hun situatie te krijgen. 'Dus nu hebben we in feite alle perfecte voorwaarden voor de verspreiding van desinformatie.'

Deze samenloop doet meer dan verwarring zaaien. Een leemte aan goede informatie na een ramp kan leiden tot verloren levens, traumatische ontheemding of een traag herstel. Het belast ook de relatie tussen overheden en burgers. Een studie van het Department of Homeland Security vond dat een onnauwkeurige kaart die tijdens een overstroming in Californië in 2017 op Twitter werd geplaatst, een onnodige massale evacuatie veroorzaakte. Een andere studie, van de Inter-Amerikaanse Ontwikkelingsbank, vond dat een aardbeving in Mexico leidde tot een daling van 11 procent in het vertrouwen van mensen in de overheid. De federale overheid maakt nu vaak factcheck- en mythe-ontkrachtingswebsites om geruchten na rampen te weerleggen. Een overzicht van recent onderzoek vond dat slechte informatie vaak 'heeft geleid tot verkeerde toewijzing van middelen, overbelaste hulpdiensten en afleiding van echte behoeften.'

Grist hoort al jaren van rampenmanagers en rampslachtoffers over deze groeiende chaos. In zijn nieuwe serie Distorted onderzoekt de publicatie dit versnipperde informatielandschap: Wie vertrouwen mensen eigenlijk als een ramp toeslaat, en waarom geloven zo velen complotten die duidelijk onwaar zijn? Kan de overheid iets doen tegen geruchten op sociale media en hysterie na een ramp? Wat zou er nodig zijn om een gedeeld gevoel van waarheid te vestigen terwijl een orkaan of bosbrand nadert?

De concepten 'desinformatie' (onopzettelijke misleiding) en 'disinformatie' (opzettelijke