Bijna tien jaar geleden zag een helikopterpiloot in de Northwest Territories van Canada iets waardoor een geoloog zijn koffie zou uitspuwen: een aardverschuiving zo enorm dat hij een rivier had afgedamd en een nieuw meer had doen ontstaan. Maar de echte klapper was niet het spontane waterpartijtje – het was dat de verschuiving een fenomeen was dat volledig nieuw was voor de wetenschap. Onderzoekers hebben het sindsdien een 'permafrost-detachment-aardverschuiving' gedoopt, wat klinkt als een move in een zeer niche videogame, maar helaas maar al te echt is.

In een recent artikel beschrijven wetenschappers twee van deze gebeurtenissen in de regio: een die zich over driekwart mijl uitstrekte, de andere over 2 mijl. Samen verplaatsten ze 30 miljoen kubieke yard aarde – genoeg om een berg zich inadequate te laten voelen. Anders dan bij een gewone aardverschuiving, waarbij regenwater, modder en gesteente van een heuvelhelling stromen, treden permafrost-detachments op wanneer bevroren bodems degraderen en het land catastrofaal bezwijkt. Nog vreemder: de twee verschuivingen begonnen eigenlijk drie decennia geleden tijdens een natuurbrand, die de permafrost langzaam transformeerde totdat het land binnen enkele uren of dagen instortte langs de Johnson River in 2017 en de Redstone River in 2018. Het is als een geologische slowcooker die plotseling ontploft.

Toen onderzoekers de verschuivingen bezochten, vonden ze er brokken bevroren materiaal in tot 650 voet lang. 'Het is een zeer dramatische manifestatie van het veranderende klimaat,' zei geowetenschapper Joseph Young, hoofdauteur van het artikel, die het onderzoek uitvoerde terwijl hij aan de Universiteit van Alberta was. 'Ze beginnen pas sinds de laatste 10, 15 jaar te gebeuren, en het is een zeer drastische en abrupte verandering in het landschap.' Dramatisch inderdaad – alsof Moeder Natuur besloot te redecoreren met een sloopkogel.

Permafrost is een grote planetaire joker. Simpel gezegd is het grond die twee jaar of langer bevroren blijft, met ijs, dode planten, vuil, gesteente of zand. Op het noordelijk halfrond bedekken permafrostzones een gebied dat tweeënhalf keer zo groot is als de continentale Verenigde Staten. Nu het Noordpoolgebied vier keer sneller opwarmt dan de rest van de planeet, dooit permafrost nu zo snel dat het enorme gaten in het landschap uitholt – een fenomeen dat thermokarst wordt genoemd – en daarbij wolken broeikasgas vrijgeeft. Zie het als de aarde die striae krijgt, maar dan met meer koolstofuitstoot.

Iets soortgelijks gebeurt met permafrost-detachment-aardverschuivingen, alleen is een enkele gebeurtenis veel, veel groter in schaal. 'Ik vind het fascinerend dat we een nieuw type thermokarst ontdekken,' zei David Olefeldt, een bodemwetenschapper aan de Universiteit van Alberta, die permafrost bestudeert maar niet bij het nieuwe artikel betrokken was. 'Dit is een type landinstorting door permafrostdooi dat nog niet eerder echt is waargenomen.' Fascinerend, ja – op de manier waarop een nieuwe haaiensoort fascinerend is, maar je wilt hem liever niet tegenkomen in een donker steegje.

De verstoring begon in 1995, toen een natuurbrand door de regio raasde. De vlammen brandden de vegetatie weg die normaal gesproken de permafrost beschaduwde en koel hield tijdens de zonnige noordelijke zomerdagen. De grond verloor toen een soort thermisch schild. 'Na ongeveer 20 jaar kan die thermische signatuur van het verbrande bos de basis van de permafrost bereiken,' zei Young. 'Het is subtiel, maar het is er.' Subtiel, als een klein scheurtje in een dam – totdat het dat niet meer is.

De instorting van de permafrost kwam dan ook eigenlijk van onderaf, via het mengsel van grond, ijs en organisch materiaal waaruit hij bestond. Naarmate de basis opwarmde – zelfs maar lichtjes – verspreidden zich spanningsscheuren. Dit creëerde poelen van relatief warm water aan het oppervlak, die verder in de permafrost infiltreerden. Terwijl de mélange degradeerde, gleed hij met een snelheid van een handvol voet per jaar bergafwaarts, toenemend tot misschien 80 voet per jaar, voordat alles plotseling bezweek als een detachment-aardverschuiving. 'Dit soort beweging kan zijn eigen energie vrijgeven door wrijving en scheuren aan de onderkant,' zei Vladimir E. Romanovsky, een permafrost-geofysicus en pr