Een wandeling door het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartmuseum van Frankrijk op Paris-Le Bourget is een gegarandeerde sensatie voor luchtvaartnerds. Maar voor wetenschapsnerds springt één tentoonstelling eruit: de legendarische Concorde F-WTSS 001 prototype, wiens lange neus is versierd met een geschilderde kaart die het pad van een totale zonsverduistering in juni 1973 over Afrika volgt. Waarom? Omdat acht wetenschappers dit vliegtuig gebruikten om een wereldrecord te vestigen door een totale zonsverduistering 74 minuten lang te observeren terwijl ze met meer dan tweemaal de snelheid van het geluid vlogen.

Om dat in perspectief te plaatsen: de maximale totaliteitsduur op de grond is ongeveer 7,5 minuten in equatoriale gebieden. De aanstaande zonsverduistering van 12 augustus, zichtbaar vanuit delen van Europa, biedt een schamele twee minuten totaliteit vanaf vaste grond. Dus, je weet wel, geen probleem.

Pierre Léna, een astronoom bij het Observatorium van Parijs, initieerde dit recordbrekende project. In 1972, een jaar voor de verduistering, besloot Léna - die eerder astronomische waarnemingen had gedaan vanaf vliegtuigen op grote hoogte - om de schaduw van de maan te achtervolgen. De verduistering van 1973 was nabij de evenaar, waar de schaduw met een relatief lagere snelheid beweegt, hoewel nog steeds meer dan 2,2 keer de snelheid van het geluid. Slechts één groot vliegtuig kon bijbenen: de Concorde.

Léna benaderde André Turcat, hoofd van testvluchten bij Aerospatiale in Toulouse, die geïntrigeerd was. Het plan werd geaccepteerd en Léna organiseerde experimenten. Vliegen op bijna 17 km boven het aardoppervlak had voordelen: geen vochtigheid, uitstekende infraroodtransmissie van zonlicht. Léna was van plan om stofdeeltjes in de corona te bestuderen bij infrarode golflengten, maar hij opende wijselijk stoelen voor andere wetenschappers uit Frankrijk, het VK en de VS, waaronder groepen van het Franse Nationale Centrum voor Wetenschappelijk Onderzoek, Queen Mary College in Londen, Kitt Peak Observatorium in Arizona, Los Alamos National Laboratory en de Universiteit van Aberdeen.

De experimenten waren gericht op het bestuderen van de zonnecorona - de hele corona is alleen zichtbaar tijdens een totale verduistering - bij verschillende golflengten, waaronder stof dat infrarode straling uitzendt, oscillerend heet gas en de chromosfeer. Om deze te accommoderen, onderging de Concorde 001 aanpassingen: er werden vier patrijspoorten aan het plafond toegevoegd, één voor elk experiment. Die patrijspoorten zijn vandaag de dag nog steeds zichtbaar, een bewijs van wetenschappelijke ambitie en twijfelachtig interieurontwerp.

Twee oefenvluchten gingen vooraf aan het eigenlijke evenement. Opstijgend vanaf Las Palmas op de Canarische Eilanden, ontmoette de Concorde de verduisteringsschaduw boven Mauritanië. De vereiste precisie was streng: het rendez-vouspunt moest binnen 1 zeemijl en 15 seconden liggen. Ze haalden het binnen één seconde, met alleen traagheidsnavigatie - geen GPS, want dit was de jaren 70, niet de toekomst.

Léna herinnert zich de ervaring: "De lucht was volledig donker en de kromming van de horizon merkbaar. Op de grond was een donkere cirkel van 300 km straal in de Saharawoestijn en aan de horizon konden we het licht zien omdat het buiten de verduistering was. Dit was absoluut uniek. Niemand had dit eerder gezien."

De schaduw bewoog oostwaarts met een iets hogere snelheid dan de Mach 2.2 van de Concorde, wat de wetenschappers 80 minuten observatietijd gaf voordat het vliegtuig achterop raakte. Tegenwind reduceerde dat tot 74 minuten - nog steeds een verbazingwekkende prestatie. "Niemand heeft zelfs de helft ervan bereikt in de afgelopen 53 jaar," zei Léna.

Na de achtervolging landde de Concorde in N'Djamena (toen Fort-Lamy) in Tsjaad, waar een gedeeltelijke verduistering nog anderhalf uur voortduurde. De lokale bevolking vierde met muziek op straat. "Het was een heel speciaal moment in mijn leven," zei Léna. Dat kunnen we ons voorstellen.