Na czerwonej bieżni we wschodniej Ugandzie trenerka Zuena Cheptoek robi coś więcej niż tylko szkoli biegaczy. Dla wielu dziewcząt w subregionie Sebei jest także powiernicą, mentorką i pierwszą linią ochrony przed okaleczaniem żeńskich narządów płciowych (FGM), małżeństwami dziecięcymi i przemocą.

„Jako kobieta-trenerka, dziewczyny mi ufają” – mówi. „Mówią mi rzeczy, których nie mogą powiedzieć nikomu innemu: o presji na poddanie się FGM, o tym, że każą im rzucić szkołę, o związkach, w których czują się niebezpiecznie”.

W częściach wiejskiej i trudno dostępnej Ugandy FGM pozostaje poważnym naruszeniem praw człowieka i problemem zdrowia publicznego, związanym z głęboko zakorzenionymi normami płci, które zwiększają również ryzyko małżeństw dziecięcych, porzucania szkoły i przemocy. Jednak na terenach szkolnych i bieżniach zaczyna zachodzić zmiana.

Pani Cheptoek współpracuje z Joshua Cheptegei Development Foundation, która jest partnerem Wspólnego Programu UNFPA i UNICEF, mającego na celu eliminację FGM poprzez wykorzystanie sportu jako punktu wejścia do dotarcia do młodych ludzi – zwłaszcza dziewcząt – często wykluczonych z możliwości. „To nastawienie nie docenia ich społecznego, intelektualnego i kulturowego potencjału” – mówi. „Sport pomaga nam to kwestionować”.

Dla wielu dziewcząt opieranie się szkodliwym praktykom wiąże się z wysokimi kosztami osobistymi. Te, które odmawiają FGM, mogą spotkać się z presją, ostracyzmem, a nawet przemocą za postrzegane odrzucenie tradycji. FGM – zmiana lub okaleczenie narządów płciowych z powodów niemedycznych – często prowadzi do małżeństw dziecięcych i wczesnego porzucania szkoły, co jest ściśle powiązane z ubóstwem, które zarówno napędza te szkody, jak i jest przez nie wzmacniane.

Każdego roku bożonarodzeniowy bieg gromadzi chłopców i dziewczęta z całego Sebei. Ale wydarzenie to coś więcej niż rywalizacja. Z tych biegów wybieranych jest 12 dziewcząt do sponsorowania edukacji, które pomaga im zapisać się do szkoły podstawowej. „Większość tych dziewcząt pochodzi ze społeczności, w których FGM jest nadal praktykowane” – mówi pani Cheptoek. „Bez sportu i edukacji wiele z nich byłoby już zamężnych lub poza szkołą”.

Gdy dziewczęta zaczynają odnosić sukcesy w lekkoatletyce i w klasie, postawy powoli się zmieniają. „Niektórzy rodzice widzą teraz, że lekkoatletyka może przemienić nie tylko pojedynczą dziewczynę, ale całą społeczność” – mówi. „Kiedy te dziewczyny biegają, uciekają przed szkodliwymi praktykami i biegną w kierunku przyszłości, którą same wybierają”.

Pani Cheptoek udziela również odpowiednich do wieku porad na temat zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego, a także wskazówek dotyczących bezpieczeństwa osobistego i wsparcia psychospołecznego. Pomaga dziewczętom radzić sobie z presją, która może wiązać się z widocznością i sukcesem w społecznościach, gdzie niezależność kobiet jest wciąż kwestionowana. „Dziewczynom, które odnoszą sukcesy jako sportsmenki, często mówi się: »Powinnaś przestać biegać i wyjść za mąż«” – mówi. „Ale niezależność finansowa i edukacja dają im wybór”.

Te rozmowy stały się jeszcze bardziej pilne po zabójstwie ugandyjskiej biegaczki długodystansowej Rebeki Cheptegei, która zmarła w 2024 roku po ataku byłego partnera w wyniku sporu o ziemię. „Rozmawiamy o bezpieczeństwie, bo nie chcemy stracić więcej kobiet” – mówi pani Cheptoek. „Sportsmenki stają się bardziej podatne na zagrożenia, ponieważ kwestionują tradycyjne role płciowe, ale żadna kobieta nie powinna być karana za realizację swojego potencjału”.

„Sportsmenki stają się bardziej niezależne finansowo i społecznie, a to może wywołać przemoc w społeczeństwie, które wciąż wierzy, że kobieta powinna zostać w kuchni, gotować i opiekować się dziećmi” – mówi. „Sport powinien dawać dziewczętom wolność, a nie narażać ich życie na niebezpieczeństwo”.

Dzięki tym wysiłkom setki młodych ludzi, rodziców i lokalnych liderów w Ugandzie otrzymuje przesłania dotyczące zakończenia FGM, promowania zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego oraz praw, a także dążenia do równości płci. UNFPA i partnerzy wspierają skoncentrowane na ocalałych, kierowane przez społeczność wysiłki, które pomagają dziewczętom i kobietom żyć bez przemocy, uzyskiwać dostęp do dokładnych informacji i usług zdrowotnych, podejmować świadome decyzje dotyczące swojego ciała i realizować swój pełny potencjał.