Op een rode atletiekbaan in het oosten van Oeganda doet coach Zuena Cheptoek meer dan alleen hardlopers trainen. Voor veel meisjes in de Sebei-regio is ze ook een vertrouweling, mentor en eerste verdedigingslinie tegen vrouwelijke genitale verminking (FGM), kindhuwelijken en misbruik.

“Als vrouwelijke coach vertrouwen de meisjes me,” zei ze. “Ze vertellen me dingen die ze aan niemand anders kwijt kunnen, over druk om FGM te ondergaan, over dat ze moeten stoppen met school, over relaties die hen een onveilig gevoel geven.”

In delen van landelijk en moeilijk bereikbaar Oeganda blijft FGM een ernstige mensenrechtenschending en een probleem voor de volksgezondheid, verweven met diepgewortelde genderrollen die ook het risico op kindhuwelijken, schooluitval en geweld vergroten. Maar op schoolpleinen en atletiekbanen begint verandering voet aan de grond te krijgen.

Mevrouw Cheptoek werkt samen met de Joshua Cheptegei Development Foundation, in partnerschap met het gezamenlijke programma van het VN-bevolkingsfonds (UNFPA) en het VN-Kinderfonds (UNICEF), om FGM uit te bannen door sport te gebruiken als toegangspoort tot jongeren – vooral meisjes – die vaak worden uitgesloten van kansen. “Deze mentaliteit onderschat hun sociale, intellectuele en culturele potentieel,” zei ze. “Sport helpt ons dat aan te vechten.”

Voor veel meisjes heeft het weerstaan van schadelijke praktijken een hoge persoonlijke prijs. Degenen die FGM weigeren, kunnen te maken krijgen met druk, uitsluiting en zelfs geweld omdat ze worden gezien als afwijzing van traditie. FGM – het veranderen of verwonden van geslachtsdelen om niet-medische redenen – wordt vaak gevolgd door kindhuwelijken en vroegtijdig schoolverlaten, allemaal nauw verbonden met armoede, die zowel deze schade veroorzaakt als erdoor wordt versterkt.

Elk jaar brengt een kerstloop jongens en meisjes uit heel Sebei samen. Maar het evenement gaat over meer dan competitie. Uit deze lopen worden 12 meisjes geselecteerd voor onderwijssponsoring die hen helpt naar de middelbare school te gaan. “De meeste van deze meisjes komen uit gemeenschappen waar FGM nog steeds wordt toegepast,” zei mevrouw Cheptoek. “Zonder sport en onderwijs zouden velen van hen al getrouwd zijn of van school.”

Naarmate meisjes beginnen te floreren in atletiek en in de klas, verschuiven houdingen langzaam. “Sommige ouders zien nu dat atletiek niet alleen een individueel meisje kan transformeren, maar de hele gemeenschap,” zei ze. “Wanneer deze meisjes rennen, rennen ze weg van schadelijke praktijken en naar een toekomst die ze zelf kiezen.”

Mevrouw Cheptoek geeft ook leeftijdsadequate adviezen over seksuele en reproductieve gezondheid, naast begeleiding over persoonlijke veiligheid en psychosociale ondersteuning. Ze helpt meisjes om te gaan met de druk die gepaard kan gaan met zichtbaarheid en succes in gemeenschappen waar vrouwelijke onafhankelijkheid nog steeds wordt betwist. “Meisjes die succesvolle atleten worden, wordt vaak verteld: ‘Je moet stoppen met rennen en trouwen’,” zei ze. “Maar financiële onafhankelijkheid en onderwijs geven hen keuzes.”

Die gesprekken werden nog urgenter na de moord op de Oegandese langeafstandsloopster Rebecca Cheptegei, die in 2024 stierf nadat ze was aangevallen door haar ex-partner na een geschil over land. “We praten over veiligheid omdat we geen vrouwen meer willen verliezen,” zei mevrouw Cheptoek. “Vrouwelijke atleten worden kwetsbaarder omdat ze traditionele genderrollen uitdagen, maar geen vrouw mag worden gestraft voor het nastreven van haar potentieel.”

“Vrouwelijke atleten worden financieel en sociaal onafhankelijker en dat kan geweld uitlokken in een samenleving die nog steeds gelooft dat een vrouw in de keuken moet blijven, koken en voor kinderen zorgen,” zei ze. “Sport moet meisjes vrijheid geven, niet hun leven in gevaar brengen.”

Door deze inspanningen worden honderden jongeren, ouders en lokale leiders in Oeganda bereikt met boodschappen over het beëindigen van FGM, het bevorderen van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten, en het bevorderen van gendergelijkheid. UNFPA en partners ondersteunen overlevingsgerichte, door de gemeenschap gedreven inspanningen die meisjes en vrouwen helpen om vrij van geweld te leven, toegang te krijgen tot accurate gezondheidsinformatie en -diensten, geïnformeerde keuzes te maken over hun lichaam en hun volledige potentieel te realiseren.