In een zet die belangenbehartigers voor gehandicapten naar hun reukzout en juridische handboeken doet grijpen, heeft het Hooggerechtshof van het Verenigd Koninkrijk een decenniumoud systeem van bescherming van de mensenrechten van gehandicapten ontmanteld. De uitspraak, ingegeven door een vraag van de procureur-generaal van Noord-Ierland, zegt in wezen tegen kwetsbare mensen: "Je staat er alleen voor, maar we weten zeker dat het goed komt."

De inmiddels afgeschafte waarborgen, bekend als 'deprivation of liberty safeguards' (Dols), maakten deel uit van de Mental Capacity Act en waren van toepassing op iedereen die "onder voortdurend toezicht en controle" stond en "niet vrij was om te vertrekken" uit hun verblijfplaats. Dit omvatte iedereen van ouderen met dementie tot jongere volwassenen met autisme en hersenletsel. Zie het als een juridisch vangnet, behalve dat het net nu te duur is bevonden om te onderhouden.

Het systeem was toegegeven overweldigd – aanvragen explodeerden van 20.000 per jaar vóór de Cheshire West-zaak in 2014 tot 364.000 in Engeland in april 2025. In 2019 werd een gestroomlijnd proces wettelijk vastgelegd, maar nooit daadwerkelijk ingevoerd, want wie heeft er functionele wetgeving nodig als je wensdenken hebt?

Noord-Ierland voerde aan dat het vonnis uit 2014 onjuist was, en het Hooggerechtshof was het daarmee eens. Nu kunnen mensen zonder wilsbekwaamheid worden gezien als instemmend met restrictieve zorg als aan hun wensen wordt voldaan. Gehandicaptenorganisaties geven, zoals je mag verwachten, geen feest. De oorspronkelijke uitspraak van Brenda Hale benadrukte de "extreme kwetsbaarheid" van de betrokkenen, wat voorzichtigheid aanraadde. Maar voorzichtigheid is blijkbaar een luxe die het systeem zich niet meer kan veroorloven.

Gemeenten zijn ondertussen dolblij. Ze klaagden al over slecht gebruik van schaarse middelen en de vernedering dat maatschappelijk werkers familiehuizen inspecteren. Optimisten onder hen hopen dat selectievere waarborgen tot betere resultaten leiden, wat een beetje is als hopen dat het verwijderen van autogordels autorijden leuker maakt.

Maar hier komt de clou: dit was geen zaak die via de rechtbanken omhoog werkte of in het parlement werd bediscussieerd. Nee, het werd aangespannen door de Noord-Ierse regering, met ministers uit Schotland, Wales en de Britse regering die allemaal betrokken waren. Deze zeer significante verandering vindt plaats terwijl Louise Casey al het bredere zorgstelsel herziet, want blijkbaar was één evaluatie niet genoeg chaos.

Het ministerie van Volksgezondheid en Sociale Zorg, dat het initiatief van Noord-Ierland steunde, moet nu aan het publiek uitleggen waarom het deed wat het deed, hoe het nieuwe Dols-systeem zal werken en welke waarborgen de zojuist in de prullenbak gegooiden zullen vervangen. Succes ermee.