Wyobraź sobie Europę Środkową 100 000 lat temu – albo milion, jeśli czujesz się ambitny – i prawdopodobnie widzisz niekończący się mur górujących drzew, korony tak gęste, że słońce nigdy nie raczy się pojawić. Według dużego nowego badania ten obraz jest, mówiąc naukowo, błędny. Zamiast tego znaczna część kontynentu była żywą mozaiką rozproszonych drzew, otwartych lasów, trawiastych polan i kolorowych łąk kwietnych, gdzie ptaki i motyle kwitły w słońcu, podczas gdy ogromne zwierzęta roślinożerne tupały, nie pozwalając drzewom przejąć kontroli. Natura, jak się okazuje, była mniej „nieprzeniknionym lasem”, a bardziej „dobrze zarządzanym parkiem z bardzo dużymi ogrodnikami”.

Naukowcy pod kierownictwem Uniwersytetu w Aarhus odkryli, że ta mieszanka siedlisk dominowała w krajobrazach Europy przez ponad 20 milionów lat. Gęste, ciemne lasy powszechne w wielu częściach Europy dzisiaj wcale nie są pierwotnym naturalnym stanem kontynentu – to stosunkowo niedawny rozwój w jego historii ekologicznej. Opublikowane w Biological Conservation wyniki podważają długoletnie założenie o przedludzkiej Europie i stawiają zasadnicze pytania o współczesne programy zalesiania, które priorytetowo traktują sadzenie gęstych lasów w celu walki ze zmianami klimatu i ochrony różnorodności biologicznej.

„Badanie pokazuje, że obecne praktyki zalesiania są na złej drodze – zarówno tutaj w Danii, gdzie dotacje są przyznawane tylko na sadzenie gęstych lasów, jak i gdzie indziej w Europie” – powiedział profesor Jens-Christian Svenning z Centrum Dynamiki Ekologicznej w Nowej Biosferze (ECONOVO), Wydział Biologii Uniwersytetu w Aarhus, starszy autor badania. „To będzie nie tylko szkodliwe dla różnorodności biologicznej; będzie w bezpośredniej sprzeczności z typem ekosystemów, w których gatunki Europy ewoluowały przez miliony lat”. Innymi słowy, sadziliśmy ekologiczny odpowiednik piwnicy bez okien i nazywaliśmy to remontem.

Przez dziesięciolecia strategie ochrony przyrody kierowały się „paradygmatem zamkniętego lasu” – przekonaniem, że gęste lasy z niemal ciągłymi koronami były naturalnym krajobrazem Europy, zanim ludzie zaczęli wycinać ziemię pod rolnictwo i osady. W tym ujęciu przywracanie natury oznacza pozwolenie drzewom na odzyskanie otwartych obszarów lub sadzenie lasów tam, gdzie już nie istnieją. Nowe badanie sugeruje, że to podejście pomija kluczowy fragment historii ekologicznej Europy. Zamiast jednolitego gęstego lasu kontynent charakteryzował się zmieniającymi się kombinacjami trawiastych terenów, krzewów i lasów o różnym stopniu zadrzewienia, wspierając gatunki przystosowane zarówno do środowisk leśnych, jak i otwartych. Duże zwierzęta roślinożerne utrzymywały tę różnorodność poprzez wypas, zgryzanie i ogólne zakłócanie roślinności w sposób, jaki potrafi tylko roślinożerca wielkości nosorożca.

Aby zrekonstruować starożytne środowiska Europy, naukowcy zbadali niezwykle obszerną bazę dowodów obejmującą miliony lat – znacznie wykraczającą poza bardziej współczesne okresy, na których zwykle skupiały się poprzednie badania. Przeanalizowali zapisy paleoekologiczne od epoki miocenu, która rozpoczęła się około 23 milionów lat temu, po erę przedindustrialną. Paleoekologia to badanie starożytnych ekosystemów za pomocą wskazówek zachowanych w skamieniałościach, osadach i innych naturalnych zapisach, a ponieważ żadna pojedyncza metoda nie daje pełnego obrazu, zespół połączył kilka niezależnych podejść: skamieniały pyłek i większe szczątki roślin, węgiel drzewny pozostawiony przez starożytne pożary, sygnatury chemiczne zachowane w zębach i kościach zwierząt roślinożernych, skamieniałe owady i ssaki oraz starożytne środowiskowe DNA odzyskane z osadów – materiał genetyczny pozostawiony przez organizmy w ich otoczeniu, który może zidentyfikować rośliny i zwierzęta z dawnych czasów.

„Każdy rodzaj wskaźnika oferuje własną perspektywę, ale razem pozwalają nam zobaczyć, czy krajobrazy były pokryte gęstymi lasami, otwartymi trawiastymi terenami, czy mieszanką obu” – wyjaśnił główny autor Szymon Czyzewski, doktorant ECONOVO na Uniwersytecie w Aarhus. „Łącząc te zbiory danych w czasie – od miocenu”