In een zet die de farmaceutische industrie zeker zal verbazen, is gebleken dat een medicijn dat minder dan tien cent per dag kost, aanzienlijk helpt bij patiënten met hartfalen. Drie onderzoeken onder leiding van UMCG-cardiologen Dirk Jan van Veldhuisen, Kevin Damman en Peter van der Meer toonden aan dat een lage dosis digoxine ziekenhuisopnames met 25% kan verminderen en mogelijk levens kan redden. De bevindingen, gepubliceerd in Nature Medicine en het Journal of the American Medical Association (JAMA), werden ook gepresenteerd op het ESC Heart Failure Congress in Barcelona.

Hartfalen, een aandoening waarbij het hart het bloed niet effectief kan rondpompen, treft alleen al in Nederland meer dan 500.000 mensen, en dat aantal zal naar verwachting stijgen. De standaardbehandeling is gebaseerd op een combinatie van vier medicijnen, toepasselijk de 'Fantastic Four' genoemd. Digoxine, het oudste en goedkoopste jongetje van de klas, bestaat al eeuwen, maar het gebruik ervan is afgenomen naarmate er nieuwere, duurdere medicijnen op de markt kwamen. Slechts ongeveer 15% van de hartfalenpatiënten krijgt het momenteel.

De UMCG-onderzoeken leveren sterk bewijs dat digoxine een comeback verdient. Eén onderzoek volgde 1.000 patiënten in 43 centra in Nederland, waarvan de helft gemiddeld drie jaar lang een lage dosis digoxine kreeg. Hoewel de vermindering van cardiovasculaire sterfgevallen (19%) op zichzelf niet statistisch significant was, toonde een meta-analyse die gegevens van twee eerdere onderzoeken combineerde een duidelijk, statistisch significant voordeel aan. Ziekenhuisopnames voor hartfalen daalden met gemiddeld 25%.

Maar hier komt de twist: stoppen met digoxine kan een slecht idee zijn. Een derde onderzoek volgde ongeveer 600 van de oorspronkelijke deelnemers en ontdekte dat degenen die stopten met het innemen van digoxine aanzienlijk meer problemen ondervonden in de eerste zes weken. Van de 288 patiënten werden er 14 opgenomen in het ziekenhuis of overleden. De onderzoekers vonden dit effect zowel indrukwekkend als verrassend, hoewel het niet direct de effectiviteit van digoxine bewijst.

Dus waarom is digoxine uit de gratie geraakt? Vroeger werden hogere doses voorgeschreven, waardoor de hartspier sterker samentrok - maar dat bleek minder nuttig voor een verzwakt hart. Lagere doses werken door stresshormonen zoals adrenaline te onderdrukken, wat zachter is voor het hart. Eerder onderzoek wees hier al op, maar gerandomiseerde, prospectieve studies hadden dit tot nu toe niet bevestigd.

De onderzoekers hopen dat deze bevindingen de richtlijnen zullen beïnvloeden en digoxine beschikbaar zullen maken voor meer patiënten. Met een prijskaartje van minder dan tien cent per dag, vergeleken met enkele euro's voor nieuwere medicijnen, is het een koopje dat zorgsystemen een fortuin kan besparen. Maar het financieren van onderzoek naar goedkope, oude medicijnen is moeilijk. De Hartstichting sprong bij met 3 miljoen euro via haar samenwerking met ZonMw in het kader van het programma Goed Gebruik Geneesmiddelen. Want blijkbaar is het besparen van geld en levens niet altijd een prioriteit.