Nagroda Nobla z chemii została przyznana francuskiemu naukowcowi Henriemu B. Kaganowi i Japończykowi Kenso Soaiowi za rozwiązanie chemicznej zagadki, która nurtuje naukowców od ponad wieku: dlaczego życie używa wyłącznie jednej lustrzanej wersji niektórych cząsteczek. Odpowiedź, jak się okazuje, to chiralność – właściwość, w której cząsteczki występują w formach lewo- i praworęcznych, jak twoje dłonie. I nie, to nie oznacza, że twoja lewa ręka knuje przeciwko prawej.

Aminokwasy, budulce białek, występują w dwóch lustrzanych formach. Jednak organizmy żywe na Ziemi funkcjonują tylko z jedną z tych form. Laureaci Nobla odkryli, jak natura selektywnie wytwarza właściwą wersję – zjawisko znane jako homochiralność. W laboratorium reakcje chemiczne zazwyczaj tworzą mieszaninę 50 na 50 cząsteczek lewo- i praworęcznych, co jest problemem przy produkcji leków, ponieważ każda wersja zachowuje się inaczej w organizmie. Jedna może zwalczać chorobę, podczas gdy druga nie robi nic lub nawet szkodzi. Więc, no wiecie, dość istotne.

Mówiąc podczas porannej konferencji prasowej Nagrody Nobla przez telefon, Kenso Soai powiedział: "To jeden z najbardziej ekscytujących dni w moim życiu". Prawdopodobnie powiedziałby więcej, ale był zajęty byciem laureatem Nobla.

Heiner Linke, przewodniczący Komitetu Nobla ds. Chemii, wyjaśnił: "Henri Kagan i Kenso Soai dostarczyli rozwiązania chemicznej zagadki sprzed ponad wieku: jak homochiralność – selektywne wytwarzanie właściwej wersji cząsteczki – może pojawić się spontanicznie. Opracowane przez nich reakcje chemiczne są spektakularne".

Henri Kagan z Université Paris-Sud po raz pierwszy odkrył nowy sposób manipulowania reakcjami chemicznymi w 1986 roku. Pozwoliło mu to uzyskać większy nadmiar jednego z lustrzanych odbić, niż wcześniej uważano za możliwe. Kenso Soai z Tokyo University of Science zrobił kolejny krok w 1995 roku. Opublikował artykuł naukowy w czasopiśmie Nature, opisujący pierwszą w historii reakcję chemiczną, która miała potencjał bycia homochiralną – produkującą wyłącznie pożądaną wersję cząsteczki organicznej. W 2003 roku w końcu udało mu się kontrolować reakcję, w której powstało tylko jedno z dwóch możliwych lustrzanych odbić. "Poza samym życiem", stwierdził Komitet Nobla w oświadczeniu, "nikt wcześniej nie osiągnął tego wyczynu". Co jest wymyślnym sposobem powiedzenia: dobra robota, dogoniliście naturę po czterech miliardach lat.

Na środowej konferencji prasowej Kenso Soai pochwalił "wielu, wielu znakomitych badaczy" w tej dziedzinie. Profesor Robert Mokaya, prezes Królewskiego Towarzystwa Chemicznego w Wielkiej Brytanii, powiedział, że to "potężny przykład tego, jak podstawowa chemia może stanowić fundament rozwiązań dla niektórych z największych wyzwań stojących przed społeczeństwem". Dodał: "Różne izomery (lub wersje cząsteczek) mogą mieć całkowicie odmienne efekty biologiczne i fizyczne, więc są kluczowe w znajdowaniu skutecznych leków do leczenia wszelkiego rodzaju chorób". Więc następnym razem, gdy bierzesz pigułkę, podziękuj chiralności – albo przynajmniej laureatom Nobla, którzy odkryli, jak wytworzyć właściwą wersję.

Profesor Angus Davison z Uniwersytetu w Nottingham bada biologię chiralności i twierdzi, że nagrodzona Noblem chemia może pomóc ujawnić, jak i dlaczego życie faworyzuje "jednoręczność". "W sposób, którego jeszcze do końca nie rozumiemy, chiralność podstawowych budulców życia sprawia, że ciała same są również chiralne" – powiedział BBC News. To, jak wyjaśnił, jest podstawą tego, że nasze serca znajdują się po lewej stronie ciała, a muszle ślimaków skręcają w prawo. Więc jeśli jesteś leworęczny, obwiniaj chemię.

Peter Somfai, członek Komitetu Nobla ds. Chemii, powiedział, że badania nagrodzone tegoroczną nagrodą stały się częścią "naszego podstawowego rozumienia funkcjonowania chemii". Stwierdził, że pokazanie, jak powstaje lustrzane odbicie, to "prawdopodobnie najbardziej fundamentalne pytanie w życiu – ponieważ jakoś stało się to cztery miliardy lat temu, gdy powstało życie. A teraz mamy, po raz pierwszy, mim"