Het overvliegen van meerdere tijdzones veroorzaakt vaak jetlag, dat heerlijke gevoel wanneer je lichaam erop staat dat het midden in de nacht is terwijl de klok lunchtijd zegt. Nu blijkt dat dit ongemak niet exclusief voor mensen is.

Een nieuwe studie in Science naar de Noordse pijlstormvogel – een zeevogel die honderden kilometers per dag over de Noord-Atlantische Oceaan kan vliegen – laat zien dat ze tijdens hun uitstapjes zichzelf jetlag bezorgen. En omdat deze vogels op de zon navigeren, laat die jetlag een meetbare sporen na: het vertekent hun kompas.

Patrick Lewin, een gedrags- en sensorisch ecoloog aan de Universiteit van Oxford en hoofdauteur van de studie, beschreef de vogels: "Noordse pijlstormvogels zijn middelgrote vogels, ongeveer zo groot als een duif. Ze zijn wit van onderen en zwart van boven, maar ze hebben zeer lange vleugels, en ze zijn nauw verwant aan albatrossen." De vogels nestelen in holen op kusteilanden rond de Noord-Atlantische Oceaan, met de meeste broedgebieden rond het VK en Ierland – ongeveer de helft van de populatie leeft in Wales.

Van daaruit trekken ze eropuit om te foerageren, van een paar dozijn tot meer dan 1.000 kilometer de Atlantische Oceaan op. Om terug te komen, wordt gedacht dat pijlstormvogels met een kaartgevoel bepalen waar ze zijn, mogelijk op basis van geuren, en vervolgens de zon als kompas gebruiken om hun richting te bepalen.

Het probleem met navigeren op de zon is dat hij zich langs de hemel beweegt. "Je kunt je een dier of een mens voorstellen die de hele dag naar het zuiden wil reizen. Bij zonsopgang, wanneer de zon in het oosten staat, moet hij 90 graden met de klok mee ten opzichte van de zon reizen, maar tegen de middag moet hij recht naar de zon toe reizen, en bij zonsondergang moet hij 90 graden tegen de klok in ten opzichte van de zon reizen," zei Lewin. Effectieve zonne-navigatie vereist een klok die je het tijdstip van de dag vertelt. Vogels hebben, net als bijna alle dieren, zo'n klok ingebouwd – maar de klok van de Noordse pijlstormvogel is niet perfect.

De vogels herijken hun interne klok bij elke schemering en dageraad. Dit betekent dat voor elke graad lengtegraad die een vogel aflegt tussen zonsopgang en zonsondergang, zijn klok vier minuten uit sync raakt met de lokale tijd. Daardoor schat een Noordse pijlstormvogel verkeerd in waar de zon zou moeten staan en wijkt hij af van koers met de klok mee bij oostwaartse vlucht, of tegen de klok in bij westwaartse vlucht.

Wetenschappers hadden al iets soortgelijks aangetoond bij andere vogels door pinguïns te vangen en snel over lengtegraden te verplaatsen, maar vóór Lewins studie had niemand het duidelijk aangetoond bij wilde dieren die zichzelf verplaatsen – vooral omdat het effect klein is en veel gegevens vereist om zichtbaar te worden. Lewins team had toevallig precies de juiste database.

Tim Guilford, Lewins supervisor in Oxford, en Chris Perrins, een ervaren Oxford-onderzoeker naar pijlstormvogels, begonnen in 2004 pijlstormvogels uit te rusten met GPS-tags, toen de apparaten voor het eerst klein genoeg werden voor een vogel van dit formaat. Twee decennia later had het team sporen van 3.688 foerageertochten van 1.045 vogels uit kolonies langs de westkust van het VK. Die tochten duren van één dag tot twee weken.

Uit deze dataset scheidden Lewin en zijn collega's de thuisvluchten, wat vrij eenvoudig was. Foeragerende pijlstormvogels maken korte, kronkelige vluchten tussen duiken. "Wanneer ze besluiten terug te gaan naar hun kolonie, schakelen ze als het ware over naar een modus waarin ze zo snel als ze kunnen in vrijwel een rechte lijn continu vliegen zonder echt lange periodes te stoppen," zei Lewin.

Voor elke thuisvlucht berekenden de onderzoekers waar de vogel voor het laatst de zonsopgang zag, op welk punt zijn klok gelijk had moeten lopen met de lokale tijd. Vervolgens berekenden ze bij elke GPS-fix hoe ver oostelijk of westelijk hij sindsdien had gereisd, en hoeveel dat zijn zonnekompas zou vertekenen. Omdat ze wisten dat elke vogel precies naar zijn hol ging, konden ze die voorspellingen vergelijken met hoe de vogels daadwerkelijk van koers afweken.

De tijdsverschuivingen waren klein. "Ongeveer een uur is zo'n beetje het maximum dat we hebben waargenomen. De meeste zijn waarschijnlijk 15 minuten, 10 minuten tijdsverschil," zei Lewin. "Voor ons zou dat behoorlijk