Ongeveer 201 miljoen jaar geleden besloot de Aarde een massale-uitstervingsfeestje te geven, en iedereen was uitgenodigd. De oorzaak? Enorme vulkaanuitbarstingen die verband hielden met het uiteenvallen van Pangea, die genoeg CO₂ in de atmosfeer pompten om de wereldwijde temperaturen met 5 tot 10 graden Celsius te verhogen. Bomen, als de verstandige soort, stortten in. Varens, als de opportunistische soort, trokken er meteen in en veranderden Noordwest-Europa in een savanne-achtig paradijs voor vuur. Volgens nieuw onderzoek van een internationaal team onder leiding van geologen van de Universiteit Utrecht leverden deze varens niet alleen het uitzicht – ze leverden de brandstof voor een natuurbrandinferno dat minstens 40.000 jaar en mogelijk wel 300.000 jaar duurde. De bevindingen, gepubliceerd in Nature Geoscience op 21 juli 2026, suggereren dat de varens zelf het aanmaakhout waren dat de vlammen verspreid hield.

Om deze prehistorische barbecue te onderzoeken, bestudeerde het team uitzonderlijk goed bewaarde sedimenten uit vier boorkernen, waaronder een recent verzamelde 640 meter lange kern uit het Verenigd Koninkrijk. Ze reconstrueerden oude brandactiviteit door fossiele houtskool en organische verbindingen genaamd polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK's) te meten – in wezen de rooksignalen van het Trias. In combinatie met gegevens van fossiel stuifmeel en sporen wezen de gegevens op een scherpe toename van brandactiviteit tijdens de belangrijkste uitstervingsfase, samenvallend met een dramatische varenexpansie. Maar traditionele indicatoren hebben hun eigenaardigheden: grote houtskoolstukken kunnen in fragmenten breken, waardoor branden overvloediger lijken, en PAK's kunnen ver van hun bron reizen. Dus ontwikkelden de onderzoekers een nieuwe methode: de Palynomorph Darkness Index.

"Het nieuwe van deze studie kwam van de analyse van kleurveranderingen van organische microfossielen," legt Dr. Bas van de Schootbrugge, senior auteur, uit. "We gebruikten een eenvoudige en zeer goedkope techniek die de 'duisternis' van fossiel stuifmeel en sporen kwantificeert." Normaal gesproken betekent diepere begraving donkerdere fossielen door hitte en druk. Maar hier bleef het oudste en diepste stuifmeel licht gekleurd, terwijl fossielen uit het uitstervingsinterval steeds donkerder werden, tot een extreem donkerbruin, en daarna terugkeerden naar lichtgeel toen de uitsterving eindigde. "We waren behoorlijk verbaasd," geeft van de Schootbrugge toe, en merkt op dat het patroon in alle vier de kernen op precies hetzelfde moment voorkwam, ondanks verschillende geologische geschiedenissen.

De onderzoekers voltooiden 15.000 metingen van stuifmeel en sporen van vóór, tijdens en na de uitsterving, waarbij ze boomstuifmeel vergeleken met varrensporen om biologische verschillen uit te sluiten. "Alle plantengroepen vertonen hetzelfde effect, wat een sterke aanwijzing is dat het het gevolg was van een externe kracht." Die externe kracht: ernstige brandactiviteit tijdens de varenpiek. "De verdonkering overlapt exact met de varenpiek, het belangrijkste uitstervingsinterval en verhoogde overvloed aan houtskool en PAK's."

Varens blijken rampenplanten te zijn. Ze verspreiden zich snel over beschadigde grond, en hoewel hun zichtbare delen verbranden, groeien ze terug vanuit wortelsystemen onder het oppervlak, sneller dan concurrenten. "Wanneer de varens uitdrogen, werken de dikke matten als ideale brandstof om enorme natuurbranden te veroorzaken," legt van de Schootbrugge uit. Sommige varens fungeerden zelfs als vuurladders, waardoor vlammen door het landschap konden bewegen terwijl ze andere vegetatie verdrongen. Het resultaat was een destructieve feedbackcyclus: klimaatopwarming en bosverlies openden het landschap voor varens, die vervolgens droge brandstof leverden voor nieuwe branden, waarna ze opnieuw groeiden en zich verspreidden. "Een werkelijk helse wereld."

"De les die we hieruit kunnen leren," concludeert van de Schootbrugge, "is dat de combinatie van klimaatverandering, ontbossing en de verspreiding van opportunistische soorten alle ingrediënten kan leveren voor een perfecte storm." Dus de volgende keer dat je een varen ziet, geef hem misschien een waarschuwende knik – hij heeft geoefend voor de apocalyps.