In december 2024 ontving Amos Guiora, hoogleraar aan de S.J. Quinney College of Law van de Universiteit van Utah, een e-mail waarvan hij dubbel moest nemen. De onderwerpregel was de naam van zijn grootvader, vermoord in Auschwitz in mei 1944. Zijn eerste gedachte: spam. Maar nadat hij drie identificerende vragen bevestigend had beantwoord, vernam hij dat vier delen van de Talmoed die zijn grootvader naar Auschwitz had meegenomen, waren ontdekt in de privébibliotheek van Julius Streicher, de redacteur van de Nazi-krant Der Stürmer. Streicher, die na de processen van Neurenberg werd opgehangen, had 10.000 boeken verzameld, waaronder deze.

Guiora, wiens academische focus ligt op omstanders en medeplichtigen – aanvankelijk in de Holocaust, daarna in zaken van seksueel misbruik en kindermishandeling – richt zich nu op hoe medeplichtigen gruweldaden mogelijk maakten. Zijn aanstaande boek, 'Enablers: Normalizing the Unimaginable' (verschijnt in augustus), onderzoekt de medeplichtigen van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, die volgens hem verantwoordelijk zijn voor het uithollen van de rechtsstaat en het weigeren te onderhandelen over de vrijlating van gijzelaars met Hamas. Een ander boek, 'Victory, Redemption, and Legal Responsibility: By Bystanding We Enabled' (verwacht in 2028), betoogt dat medeplichtigen, niet alleen daders, juridisch verantwoordelijk moeten worden gehouden voor misdaden zoals de Holocaust, seksueel misbruik en gijzeling.

Dit nieuwste project is deels detectiveverhaal, deels persoonlijke afrekening. Guiora zal de reis van die vier delen volgen, van het huis van zijn grootvader in Nyiregyhaza, Hongarije, naar Auschwitz, vervolgens naar Streichers bibliotheek in Neurenberg, en uiteindelijk naar hemzelf. Hij is van plan voor het eerst naar Auschwitz te reizen, evenals naar oostelijk Hongarije en Duitsland, om niet alleen te begrijpen hoe zijn grootouders werden vermoord, maar ook hoe de boeken bij een Nazi-propagandist terechtkwamen.

Het boek verweeft drie ongemakkelijke vragen: Wisten omstanders in realtime wat er met hun Joodse buren gebeurde? Welke rol speelden zij in de vernietiging van het Europese Jodendom? En hoe schuldig zijn zij? Guiora is vooral geïnteresseerd in de rol van rabbijnen die er bij hun gemeenteleden op aandrongen Hongarije niet te verlaten naar wat nu Israël is, tot de Messias zou komen – een beslissing die naar zijn mening de tragedie mogelijk maakte. Zijn eigen overgrootvader, lid van de Satmar-Hassidische sekte, verbood zijn grootmoeder en grootvader in 1939 Hongarije te verlaten. Zij werden gedeporteerd en vermoord.

Guiora benadrukt dat dit niet alleen om moraliteit gaat. Hij wil juridische verantwoordelijkheid voor medeplichtigen, met het argument dat zonder een ecosysteem van medeplichtigheid daders niet ongestraft kunnen handelen. 'Toekijken, de zonde van nalatigheid, garandeert alleen dat de geschiedenis zich herhaalt,' schrijft hij. Nu Holocaust-ontkenning, -bagatellisering en modern antisemitisme toenemen, ziet hij deze boeken als een oproep tot actie – en een kans op verlossing, als lezers opletten.