Hier is een leuk weetje voor iedereen die zowel universele gezondheidszorg als historische ironie waardeert: Aneurin "Nye" Bevan, de man die de NHS oprichtte, werd meer dan 20 jaar lang bespioneerd door MI5. Onlangs vrijgegeven documenten die aan het Nationaal Archief zijn overgedragen, tonen aan dat de veiligheidsdienst al in de jaren dertig belangstelling kreeg voor de Welshe parlementariër uit Tredegar, Blaenau Gwent, toen hij werd beschouwd als een oproerkraaier van links met prominente communistische connecties.

De monitoring ging door, zelfs nadat Bevan minister werd in de naoorlogse Labour-regering en de oprichting van de NHS doordrukte ondanks felle tegenstand van artsen. Want niets zegt "bedreiging voor de nationale veiligheid" als het garanderen van medische zorg aan mensen.

Op een gegeven moment raakte de toenmalige directeur-generaal van MI5 zo bezorgd over Bevans banden met een Russische spion dat hij naar premier Clement Attlee in Downing Street 10 ging om hem te waarschuwen. Men stelt zich voor dat de ontmoeting gespannen was, althans totdat iemand erop wees dat Bevans activiteiten in feite volledig openbaar waren.

Inderdaad, sommigen binnen MI5 vroegen zich af waarom de dienst zich er überhaupt mee bezighield, aangezien alles wat Bevan deed in de openbaarheid was. Na zijn dood in 1960 beschreef een MI5-officier de inhoud van het dossier als "opmerkelijk tam". Een daverend endorsement van twee decennia surveillance.

De papieren tonen aan dat MI5 in 1933 een dossier over Bevan opende, toen hij backbench Labour-parlementariër was voor Ebbw Vale. Een van de vroegste rapporten bevatte een verslag van een anti-nazi-bijeenkomst in Montreal, Canada, waar Bevan in 1934 sprak. "Bevan heeft het evangelische vuur van zijn Welshe voorouders geërfd en weet het te gebruiken voor de communistische zaak", stond er, vermoedelijk met een stalen gezicht.

In 1943 vatte Roger Hollis, de toekomstige directeur-generaal, samen wat ze wisten van Bevans activiteiten. In 1933, zei hij, had de parlementariër "nauw contact" gehad met Harry Pollitt, secretaris-generaal van de Communistische Partij van Groot-Brittannië, en met partijleden die zijn plan steunden om "vrijheidsgroepen van arbeiders" te organiseren ter verdediging tegen "kapitalisten". Niets in de dossiers suggereert dat MI5 zijn telefoon aftapte of zijn post onderschepte, maar sommige officieren vroegen zich nog steeds af waarom ze hem überhaupt in de gaten hielden. "Ik denk niet dat Bevans activiteiten iets zijn waarbij wij, de veiligheidsdienst, betrokken zouden moeten zijn", schreef een officier in 1943. "Sterker nog, hij houdt precies dezelfde opmerkingen vrij frequent in het parlement."

De rapportage ging door na de oorlog toen Bevan minister van Volksgezondheid werd in Attlees regering. In 1949 raakte MI5 steeds meer bezorgd over Bevans vriendschap met Wilfred Macartney, in de dossiers beschreven als "een onsmakelijk, gewetenloos personage" die in 1928 was veroordeeld voor spionage voor Rusland. Opnamen van gesprekken suggereerden dat Macartney informatie die hij van Bevan had verkregen doorgaf aan partijleider Pollitt. In mei van dat jaar bracht MI5-chef Sir Percy Sillitoe bewijs naar Attlee, die Macartneys beweringen afdeed als "een weefsel van leugens" maar ermee instemde Bevan voor hem te waarschuwen.

Een van de laatste rapporten dateert uit 1954, toen Bevan, nu weer in de oppositie, werd uitgenodigd om de Sovjet-ambassadeur Yakov Malik te ontmoeten op de Poolse ambassade in Londen. Het evenement "verliep zeer slecht", deels omdat de Rus moeite had met Bevans accent, wat tot een misverstand leidde. "Het gezelschap ging uiteen in een allesbehalve vriendselijke sfeer", merkte het rapport op. Men neemt aan dat de hapjes ook teleurstellend waren.

Het dossier werd pas in 1975 gesloten - 15 jaar na Bevans dood. Beter laat dan nooit, zoals ze bij MI5 zeggen.