Pest roept meestal beelden op van ratten, benauwde middeleeuwse steden en de verwoestende epidemieën die Europa tijdens en na de Middeleeuwen teisterden. Maar nieuw onderzoek, gepubliceerd in Nature, suggereert dat de ziekte al 5.500 jaar geleden een dodelijke bedreiging vormde, waarbij mensen in kleine, mobiele jager-verzamelaarsgroepen werden gedood - lang voordat landbouw en stedelijk leven de overvolle omstandigheden creëerden die gewoonlijk met grote pestuitbraken worden geassocieerd. Dat is dan jammer voor de ratten.

Een internationaal onderzoeksteam bestudeerde oud DNA dat was teruggevonden uit menselijke resten op vier begraafplaatsen van jager-verzamelaars in de regio rond het Baikalmeer in Oost-Siberië. Door genetisch materiaal dat in tanden bewaard was gebleven te sequensen, reconstrueerden de wetenschappers oude bacteriële genomen en identificeerden ze voorheen onbekende vroege vormen van pest.

"Of de vroegste vormen van pest mild of virulent waren, is onderwerp van debat geweest, maar onze bevindingen tonen aan dat deze oude stammen al zeer dodelijk waren," zegt senior auteur Eske Willerslev, hoogleraar aan de Universiteit van Kopenhagen en de Universiteit van Cambridge.

Om te begrijpen wat er binnen deze prehistorische gemeenschappen gebeurde, combineerden de onderzoekers genetisch bewijs met archeologie en radiokoolstofdatering. "Op basis van het pest-DNA, de genetische relaties tussen de slachtoffers, de archeologische analyse en de radiokoolstofdatering hebben we een heel duidelijk, compleet beeld gebouwd van wat er tijdens deze uitbraken gebeurde," zegt hoofdauteur Ruairidh Macleod, die het werk uitvoerde terwijl hij promovendus was aan de Universiteit van Cambridge - en nu onderzoeksfellow is aan de Universiteit van Oxford.

Het team vond DNA van Yersinia pestis - de bacterie die pest veroorzaakt - bij 18 van de 46 geteste personen. Dat betekent dat bijna 40 procent van de individuen bewijs van pest droeg, een detectiepercentage dat zelfs hoger is dan gerapporteerd bij sommige middeleeuwse pestbegraafplaatsen. Ja, de Steentijd versloeg de Middeleeuwen op het gebied van pest.

Eerder onderzoek had aangetoond dat oude stammen van Yersinia pestis enkele van de genetische kenmerken misten die uiteindelijk de builenpest in staat stelden zich efficiënt via vlooien en knaagdiergastheren te verspreiden. Daarom hadden wetenschappers vaak aangenomen dat de vroegste versies van de bacterie waarschijnlijk geen ernstige uitbraken konden veroorzaken. De nieuwe bevindingen suggereren dat die aanname, zacht uitgedrukt, onjuist was.

Op de twee grootste begraafplaatsen vonden onderzoekers een ongewoon groot aantal kinderen en jonge tieners onder degenen die waren gestorven. Archeologen hadden decennialang geworsteld om te verklaren waarom zoveel jonge mensen daar in zo'n korte periode werden begraven.

"Het ongewoon hoge aantal kinderen en de korte tijdsperiode was een echte puzzel die we sinds de jaren negentig proberen op te lossen. Ontdekken dat pest de oorzaak was, is buitengewoon, maar het verklaart zo veel," zegt archeoloog Andrzej Weber van de Universiteit van Alberta, hoofdonderzoeker van het Baikal Archaeology Project.

Radiokoolstofdatering geeft aan dat veel van de sterfgevallen dicht bij elkaar in de tijd plaatsvonden. In sommige gevallen lijken broers en zussen samen te zijn gestorven, terwijl andere graven ouders en kinderen bevatten die mogelijk ook tijdens dezelfde uitbraak zijn gestorven.

De oude peststammen bevatten ook een onderscheidend superantigeen - een toxineproducerende genetische factor die niet wordt gezien in historische peststammen. Superantigenen kunnen ervoor zorgen dat het immuunsysteem met ongewone intensiteit reageert, wat mogelijk leidt tot ernstige ontsteking en een infectie veel gevaarlijker maakt.

"Deze bevinding verandert ons begrip van de vroegste pestuitbraken: Zelfs voordat de bacterie efficiënte door vlooien overgedragen transmissie ontwikkelde, lijken deze oude stammen een krachtige combinatie van virulentiefactoren te hebben gedragen die een infectie zeer dodelijk konden maken," zegt senior auteur Martin Sikora, universitair hoofddocent aan de Universiteit van Kopenhagen.

Alles bij elkaar genomen suggereert het bewijs dat sommige van de vroegst bekende pestuitbraken al net zo dodelijk kunnen zijn geweest als latere historische epidemieën, vooral voor ch