Christof Koch, een van 's werelds meest vooraanstaande neurowetenschappers, betrad onlangs het podium van het 15e 'Behind and Beyond the Brain'-symposium om een vraag te stellen die filosofen en stoned eerstejaars al eeuwen achtervolgt: Creëert het brein bewustzijn, of hangt bewustzijn gewoon... rond als een basiseigenschap van de werkelijkheid?

Dit is het punt: wetenschappers kunnen nu precies aanwijzen welke hersengebieden oplichten als je een rode appel ziet, je teen stoot, of besluit pizza te bestellen in plaats van een salade. Maar ze kunnen nog steeds niet verklaren waarom al die hersenactiviteit ook maar iets voelt. Dat noemen filosofen het 'harde probleem' van bewustzijn, in tegenstelling tot het 'makkelijke probleem', namelijk een werkdag doorkomen zonder dutje.

Kochs lezing mikte op materialisme - de wetenschappelijke partijlijn dat alles neerkomt op materie, energie en natuurwetten. Hoewel de neurowetenschap grote vooruitgang heeft geboekt in het in kaart brengen van hersengebieden die verband houden met bewustzijn, heeft ze niet gekraakt hoe elektrochemische signalen veranderen in de subjectieve ervaring van levend zijn. Een hersenscan kan laten zien dat je rood ziet, maar het kan je niet vertellen waarom rood zien zo... rood aanvoelt.

Koch is van plan zich te richten op drie grote vraagtekens: of bewustzijn kan worden gereduceerd tot fysieke processen, wat de moderne natuurkunde zegt over de werkelijkheid, en die rare menselijke ervaringen die de wetenschap graag onder het tapijt veegt - zoals bijna-doodervaringen, mystieke toestanden en terminale luciditeit (waarbij dementiepatiënten vlak voor de dood plotseling helder worden). Deze bewijzen niet dat bewustzijn buiten het brein bestaat, maar Koch stelt dat ze een serieuze blik verdienen.

Hij suggereert ook dat we oude filosofische ideeën zoals idealisme (bewustzijn staat centraal in de werkelijkheid) en panpsychisme (bewustzijn is overal, man) misschien moeten afstoffen. Onder die opvattingen zou bewustzijn niet zomaar ontstaan wanneer een brein complex genoeg wordt - het zou een fundamentele eigenschap van het universum kunnen zijn, zoals massa of lading.

Koch is een groot voorstander van Integrated Information Theory, die probeert bewustzijn wiskundig te kwantificeren. Het stelt dat subjectieve ervaring ontstaat in systemen die veel informatie integreren tot een verenigd geheel - wat betekent dat een voldoende onderling verbonden systeem een vorm van bewustzijn zou kunnen hebben. Dit wordt wel een wetenschappelijke versie van panpsychisme genoemd, omdat het de deur opent naar de mogelijkheid dat je broodrooster een heel saai innerlijk leven heeft.

Ondertussen heeft Koch - die werkt bij het Allen Institute for Brain Science en heeft lesgegeven aan MIT en Caltech - geholpen bij het ontwikkelen van manieren om bewustzijn te detecteren bij patiënten die niet reageren. Sommige mensen die niet kunnen bewegen of spreken, hebben mogelijk nog bewuste hersenactiviteit, wat de manier waarop artsen hen diagnosticeren en behandelen zou kunnen veranderen.

Door de grenzen van het materialisme te onderzoeken en vreemde ervaringen serieus te nemen, vraagt Koch eigenlijk: Is het brein een bewustzijnsgenerator, of gewoon een hele chique antenne? Het antwoord zou alles kunnen veranderen - of ons terug naar af sturen met een beter begrip van het mysterie.