In een ontwikkeling die liefhebbers van meetkunde zeker zal verheugen en de rest van ons lichtelijk zal verwarren, heeft de Hubble-ruimtetelescoop van NASA een gigantische, evoluerende, tienzijdige atmosferische golf ontdekt die de zuidpool van Saturnus omcirkelt. Dit is de eerste keer dat een groot, regelmatig zijdig straalstroompatroon is waargenomen op het zuidelijk halfrond van de planeet - en het geeft de beroemde noordelijke zeshoek een run voor zijn geld in de polygoonafdeling.

De bevindingen, woensdag gepubliceerd in het tijdschrift Science Advances, onthullen dat het kenmerk opmerkelijk veel lijkt op de noordelijke zeshoek van Saturnus, maar toch duidelijk anders is, wat suggereert dat wetenschappers mogelijk getuige zijn van een gloednieuw atmosferisch fenomeen op de iconische gasreus. Want één zeshoekige storm was blijkbaar niet genoeg.

Onderzoekers stelden verschillende jaren aan Hubble-waarnemingen samen die teruggaan tot 2023, en vonden subtiele aanwijzingen van de structuur voordat deze uitgroeide tot een duidelijk gedefinieerd patroon. Die waarnemingen werden gedaan als onderdeel van Hubble's Outer Planet Atmospheres Legacy (OPAL)-programma, dat al meer dan een decennium jaarlijks foto's maakt van de buitenplaneten. Want niets zegt 'nalatenschap' als een decennium aan jaarboekfoto's van planeten.

"We hebben nog nooit zoiets gezien op het zuidelijk halfrond van Saturnus," zei Amy Simon, co-auteur van de studie en hoofdonderzoeker van OPAL bij NASA's Goddard Space Flight Center in Greenbelt, Maryland, in een verklaring die suggereert dat ze veel dingen heeft gezien op het zuidelijk halfrond van Saturnus. "De noordelijke zeshoek is er elke keer geweest dat we keken gedurende meer dan 40 jaar. Dit kenmerk is anders - het lijkt sterker te worden, wat ons de zeldzame kans geeft om een gigantisch atmosferisch patroon te zien ontstaan."

De ontdekking werd mogelijk gemaakt omdat de veranderende seizoenen van Saturnus de zuidpool geleidelijk weer in beeld brachten vanaf de aarde, waar grondgebonden astronomen het voor het eerst identificeerden. Agustín Sánchez-Lavega, hoofdauteur van de studie van de Universiteit van Baskenland in Spanje, beheert het Planetary Virtual Observatory Laboratory, dat grondbeelden van planeten in het zonnestelsel verzamelt van waarnemers wereldwijd. In die beelden, voor het eerst in 2024, merkten Sánchez-Lavega en amateurastronomen Trevor Barry en Jean-Paul Oger een subtiel golvende band op langs de zuidpool. Extra beeldmateriaal uit 2025 wees nog sterker op deze tienhoekstructuur.

Toen kwam Hubble tussenbeide om het scherpe, onvervormde beeld te leveren dat alleen een ruimtetelescoop kan bieden. "Gezien de symmetrie van Saturnus in zijn noord-zuid straalstroomsysteem, zijn we sinds 1990 op zoek naar een tegenhanger van de noordelijke zeshoek van Saturnus op de zuidpool in Hubble-beelden," zei Sánchez-Lavega. "Beelden van NASA's Cassini-ruimtevaartuig, dat tussen 2004 en 2017 om Saturnus draaide, toonden ook geen spoor van een langlevende formatie. De Hubble-gegevens bevestigden de aanwezigheid van het kenmerk tot 2023."

De golf bevindt zich binnen een van de krachtige straalstromen van Saturnus en strekt zich uit door meerdere atmosferische lagen, wat aangeeft dat het niet alleen een kenmerk op wolkniveau is, maar een verticaal uitgestrekte structuur. De schijnbare positie verschuift enigszins omdat Hubble beelden vastlegt bij verschillende golflengten, die verschillende hoogtes onderzoeken - want zelfs atmosferische golven verdienen een multi-hoekbenadering.

"Het meest intrigerende deel voor mij is dat dit recentelijk lijkt te zijn gevormd," zei Simon. "De vraag is: waarom is het nu plotseling ontstaan, terwijl we het eerder niet hebben gezien?"

Inderdaad, waarom nu? Misschien besloot Saturnus om zijn stijl te veranderen na 40 jaar van dezelfde oude zeshoek. De auteurs zeggen dat verder onderzoek nodig is van Hubble en NASA's James Webb-ruimtetelescoop, evenals computermodellen, om te begrijpen hoe de tienhoek is gevormd, hoe lang deze zou kunnen duren, en hoe deze zich verhoudt tot zijn gevestigde noordelijke tegenhanger.

De lange levensduur van Hubble is een zegen geweest voor het volgen van veranderingen in de loop van de tijd in planeten van het zonnestelsel. Het OPAL-programma stelt wetenschappers in staat om seizoensgebonden veranderingen te volgen, kortlevende stormen te volgen en langzaam evoluerende atmosferische kenmerken te identificeren. "Wanneer we sta