Eerst kwam de chantage en de doodsbedreigingen om medewerking af te dwingen. Daarna volgde een reeks opdrachten, elk sinisterder dan de vorige: informeren over medeactivisten, persoonlijke informatie lospeuteren bij protestgezinde kunstenaars en uiteindelijk helpen bij een complot om een vijand van het Kremlin te ontvoeren en vermoorden.
Zo beschreef Rita Flores, een 29-jarige Russische kunstenares, activiste en voormalig lid van het Pussy Riot-collectief, haar rekrutering en driejarige begeleiding door officieren van de Russische veiligheidsdienst FSB – een samenwerking die ze pas verbrak toen ze vorige maand het land ontvluchtte.
Flores maakte de details van haar collaboratie openbaar in een videogesprek met haar advocaat, Dmitry Zakhvatov, dat enkele dagen nadat ze eind augustus Rusland verliet werd gepubliceerd. Ze legde uit dat ze schoon schip wilde maken in de hoop dat anderen in een vergelijkbare situatie zich gesterkt zouden voelen om hun banden met de FSB te verbreken.
Nu, in haar eerste media-interview sinds ze Rusland verliet, gaf ze meer details over hoe ze werd gerekruteerd en gerund door de FSB. "Voor het eerst in jaren voel ik me kalm. Al die tijd droomde ik ervan om eruit te komen en over alles te kunnen praten," zei ze. The Guardian kon de details van Flores' verhaal niet verifiëren, maar er zijn de afgelopen jaren talrijke gevallen geweest van FSB-infiltratie in oppositiegroepen.
Flores, ook bekend als Margarita Konovalova, is sinds 2020 verbonden aan Pussy Riot, toen ze werd vastgehouden na een performance nabij het Kremlin. Ze had verschillende korte gevangenisstraffen uitgezeten en was talloze keren onderworpen aan surveillance en huiszoekingen, die intensiveerden na de binnenlandse crackdown die volgde op de grootschalige invasie van Oekraïne in februari 2022.
Ze werd gerekruteerd na een van deze politiezoekingen in februari 2023, toen twee mannen achterbleven en zich voorstelden als FSB-officieren, zei ze. Ze dreigden een strafzaak te openen, op grond van de oorlogs censuurwetten, vanwege een Instagram-post waarin ze de Russische doden in Oekraïne bekritiseerde. Ze suggereerden ook dat ze konden regelen dat haar moeder werd gedood als ze geen samenwerkingspapieren ondertekende.
"Ik geloofde hen. Ik geloofde dat ze alles konden doen wat ze zeiden dat ze zouden doen … Mijn angst was te groot. Ik maakte me zo'n zorgen om mijn familie en ook om mezelf," zei ze. Als beloning voor het ondertekenen kreeg ze een eenmalige contante betaling van 30.000 of 40.000 roebel (£266 of £355), zei ze.
Haar eerste opdrachten waren het verzamelen van informatie over andere oppositiegezinde kunstenaars in dezelfde kringen als zij en het rapporteren daarover aan de FSB. De twee FSB-officieren die haar rekruteerden werden haar vaste handlers, zei ze, en organiseerden frequente ontmoetingen en hielden grotendeels vast aan een klassieke good-cop, bad-cop-routine. Ze zag de senior officier slechts af en toe, een grove man van eind veertig die zich met een reeks verschillende namen voorstelde. Uiteindelijk begon Flores hem 'het Jasje' te noemen, vanwege het glanzende zwarte pak dat hij graag droeg. De junior officier, genaamd Ivan, werd haar primaire handler, en hij probeerde vaak vriendelijk en behulpzaam te zijn, waarbij hij directe dreigementen aan het Jasje overliet.
"Telkens als ik met Ivan en het Jasje samen ontmoette, was Ivan stil. Het Jasje was onbeschoft, dreigend; hij beledigde me als vrouw. Hij was de duivel in persoon. Dan ontmoette ik alleen Ivan, en Ivan was aardig, vriendelijk," herinnerde ze zich. "Hij zei graag: 'De FSB zal je heropvoeden, ik zal je heropvoeden, je zult een fijn en rustig leven hebben, en je zult van Rusland houden, kinderen krijgen en een gehoorzame vrouw zijn,'" zei ze.
Flores zei dat ze niemand over haar rekrutering mocht vertellen, maar vertelde het onmiddellijk aan "ongeveer 20 mensen", wat ze toeschreef aan het feit dat ze een "enorme roddeltante" is.
Toch stopte ze voordat ze de mensen uit de kunstwereld aan wie ze moest rapporteren iets vertelde, en beweerde in plaats daarvan dat ze conflicten met hen initieerde op voorwendsels, ontworpen om hen van zich af te duwen en te voorkomen dat ze gevoelige informatie deelden. Haar twee handlers hielden de psychologische druk hoog door hun dreigementen te herhalen, en zelfs de