De Belgische fysicus prof. Francis Halzen heeft de Nobelprijs voor de Natuurkunde gewonnen voor zijn baanbrekende werk aan een observatorium dat deeltjes uit de ruimte detecteert en zo licht werpt op het verre universum. Ja, het universum werpt al miljarden jaren licht op zichzelf, maar er was een mens met een schep en een subsidieaanvraag nodig om het daadwerkelijk op te merken.

Halzen leidde de ontwikkeling van IceCube op de Zuidpool, dat een kubieke kilometer Antarctisch ijs gebruikt, uitgerust met lichtsensoren, om deeltjes genaamd neutrino's te detecteren. Deze dragen informatie over gewelddadige, hoogenergetische processen in de kosmos. De Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen zei dat "zijn visie en wetenschappelijk leiderschap fundamenteel zijn geweest voor het IceCube Neutrino Observatorium" – wat een beleefde manier is om te zeggen dat hij naar een continent keek dat volledig uit ijs bestond en dacht: "Wat dit nodig heeft, zijn meer sensoren."

Halzen presenteerde zijn visie voor het detecteren van neutrino's op de Zuidpool voor het eerst in 1988. Dat klopt: 1988. Hetzelfde jaar dat cd's voor het eerst vinyl overtroffen in verkoop, en de Sovjet-Unie bestond nog volop. Geduld, zo blijkt, is ook een wetenschappelijk instrument.

"Francis Halzen heeft een internationaal team van onderzoekers en ingenieurs geleid die ons een fantastisch instrument hebben gegeven", zei Mark Pearce, voorzitter van het Nobelcomité voor Natuurkunde. "Zijn vasthoudendheid en wetenschappelijke visie hebben de weg vrijgemaakt voor een nieuw soort astronomie." Vasthoudendheid betekent in dit geval: meerdere decennia lang niet ontmoedigd raken door het feit dat zijn detector begraven lag onder een kilometer ijs aan het einde van de wereld.

Neutrino's zijn ongrijpbare subatomaire deeltjes. De zon produceert er enorme aantallen van: elke seconde gaan er miljarden onschadelijk door een gebied ter grootte van je vingernagel. Op dit moment, terwijl je dit leest, gaan er een onvoorstelbaar aantal door je hele lichaam, je telefoon, en de existentiële angst die je momenteel voelt. Het kan ze niets schelen.

Maar IceCube zoekt naar veel hogerenergetische neutrino's, die geproduceerd worden door gewelddadige processen ver buiten ons zonnestelsel – in verre sterrenstelsels. Neutrino's kunnen worden beschouwd als astronomische boodschappers die naar die fundamentele gebeurtenissen wijzen. Boodschappers die niet aankloppen, geen briefje achterlaten, en meestal gewoon dwars door je voordeur heen gaan.

Bij het observatorium gaan de meeste neutrino's dwars door het ijs heen, maar af en toe wisselwerkt er een met het ijs, waardoor deeltjes ontstaan die een verraderlijke lichtflits afgeven. Deze zeldzame signalen dragen aanwijzingen over waar de neutrino's vandaan kwamen en de extreme omstandigheden die ze hebben geproduceerd – waardoor wetenschappers plaatsen kunnen onderzoeken die gewone telescopen niet gemakkelijk kunnen zien. Dus: één kubieke kilometer Antarctisch ijs, een paar duizend lichtsensoren, en af en toe een kosmische flits. Het is niet glamoureus, maar dat is een Nobelprijs winnen voor iets dat je voorstelde toen matjes haar in de mode was ook niet.