In de laatste dagen van Jair Bolsonaro's presidentschap, zes weken na het verliezen van de verkiezingen en nog steeds weigerend de realiteit te accepteren, riep de extreemrechtse populist de militaire top van Brazilië bijeen voor een vergadering. De minister van Defensie, generaal Paulo Sérgio Nogueira de Oliveira, haalde een ontwerpdecreet uit een plastic map - want niets zegt 'democratie' als een coupplan in kantoorbenodigdheden - en overhandigde het aan de commandanten van de marine, het leger en de luchtmacht. Het document stelde voor om de verkiezingsoverwinning van Luiz Inácio Lula da Silva van oktober 2022 ongeldig te verklaren en Bolsonaro aan de macht te houden.

De toenmalige chef van de luchtmacht, luitenant-brigadegeneraal Carlos de Almeida Baptista Júnior, schrijft in zijn nieuwe boek 'Ik Zei Nee! - Een Bolwerk tegen de Coup' (vertaald uit het Portugees) dat het ontwerpdecreet 'er lag, wachtend op goedkeuring of afwijzing; consensus of een meerderheid' - een bewering die sommigen nog steeds ontkennen dat het ooit heeft bestaan, ondanks, je weet wel, het boek en het proces. Baptista Júnior weigerde zelfs het document aan te nemen, vertelde de minister van Defensie: 'De luchtmacht zal hier niet aan deelnemen,' voordat hij opstond en de kamer verliet. Een gedurfde zet die hem 'veel vriendschappen' kostte, zoals hij aan de Guardian vertelde.

De samenzwering mislukte uiteindelijk grotendeels omdat Baptista Júnior en legercommandant generaal Marco Antônio Freire Gomes weigerden deel te nemen. De marinecommandant, admiraal Almir Garnier Santos, en Nogueira werden veroordeeld en zitten hun straffen uit in militaire faciliteiten, terwijl Bolsonaro onder huisarrest staat. Freire Gomes heeft zich koest gehouden, maar Baptista Júnior besloot een boek te schrijven om te voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt, gemotiveerd door peilingen die laten zien dat ongeveer een derde van de Brazilianen nog steeds niet gelooft dat er een coup is gepleegd. Zoals hij het verwoordde: 'Aan de macht blijven voor iemand die een verkiezing heeft verloren, is een staatsgreep.' Diepzinnig.

De 65-jarige voormalige straaljagerpiloot, nu met pensioen en in burgerkleding thuis in Brasília, vertelt over meer dan een dozijn bijeenkomsten waar Bolsonaro aandrong om aan de macht te blijven. Hij beschrijft Bolsonaro als iemand met 'aanzienlijke beperkingen in politieke, institutionele en administratieve ervaring' en 'bijna totale ongevoeligheid voor externe meningen' - zoals, zeg maar, wetenschap over Covid-19-vaccins. Tijdens de verkiezingen raakte Bolsonaro 'volledig opgeslokt door zijn eigen pogingen om in functie te blijven,' en beval hij de strijdkrachten om het elektronische stemsysteem te onderzoeken, waarna hij hun bevindingen van geen onregelmatigheden negeerde.

Het boek raakt, zonder details, het schokkende plan van de speciale troepen van het leger om Lula, de vice-president en een rechter van het Hooggerechtshof te ontvoeren of te vermoorden - bijeenkomsten waar Baptista Júnior niet voor was uitgenodigd en waar hij via de pers over hoorde. Maar hij herinnert zich wel een moment waarop de legerchef tegen Bolsonaro zei, na een voorstel voor institutionele breuk: 'Als u dat doet, zal ik u moeten arresteren.' Zowel Freire Gomes als Bolsonaro ontkenden dit tijdens het proces, maar Baptista Júnior staat erop dat het niet iets is dat iemand die erbij was zou vergeten.

Nee zeggen kostte hem vriendschappen, waarbij sommige militairen hem een 'verrader' of een 'watermeloen' noemden - groen van buiten, rood van binnen, een scheldwoord voor soldaten die verdacht worden van communistische sympathieën. De aanvallen begonnen toen legergeneraal Walter Souza Braga Netto, Bolsonaro's running mate en ook veroordeeld, officieren beval hem op sociale media aan te vallen en 'zijn leven en dat van zijn familie tot een hel te maken.'

Juliano da Silva Cortinhas, een veiligheidsonderzoeker aan de Universiteit van Brasília die van 2013 tot 2016 bij het ministerie van Defensie werkte, zegt dat het positief is dat Baptista Júnior en de legerchef nee zeiden, maar dat ze het onmiddellijk aan de politie hadden moeten melden. 'Het waren de commandanten die actieve officieren toestonden deel te nemen aan de politiek,' merkt hij op, wijzend op het recordaantal militairen in civiele functies tijdens de regering-Bolsonaro sinds de dictatuur van 1964-1985. Cortinhas ziet hoop in het feit dat hoge officieren zijn veroordeeld voor poging tot staatsgreep, maar waarschuwt: 'Het risico van een nieuwe coup is vandaag zelfs nog groter,' verwijzend naar de invloed van Donald Trump in Latijns-Amerika en de mogelijkheid dat als Lula wordt herkozen...