Eind juli vuurde Iran een aanval af op een Amerikaanse militaire basis in Jordanië, waarbij drie Amerikaanse militairen om het leven kwamen. De Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC) volgde met een ongebruikelijke reeks berichten aan het Jordaanse volk: “Jullie weten heel goed dat wij geen vijandigheid jegens jullie land koesteren,” verklaarde de IRGC in een verklaring gepubliceerd op het Iraanse persbureau Fars. “Integendeel, wij houden van jullie, nobele mensen die het lijden en onrecht dat het Palestijnse volk wordt aangedaan beter begrijpen dan welke andere natie dan ook.”

Een ander bericht bedankte op brutale wijze niet nader genoemde Jordaniërs voor het verstrekken van doelwit-informatie voor de Iraanse aanvallen. Een derde leek gericht aan Jordaanse critici van de operatie, zeggende dat de Verenigde Staten, niet Iran, “jullie territoriale integriteit en soevereiniteit hadden geschonden.”

De oproepen aan Jordaniërs getuigen van een gezamenlijke inspanning, gevoed door Irans groeiende zelfvertrouwen in zijn regionale positie sinds het begin van de oorlog met de Verenigde Staten en Israël, om het Arabische publiek ervan te overtuigen dat een alliantie met de Verenigde Staten de kosten niet waard is. De Islamitische Republiek heeft sinds haar oprichting in 1979 geprobeerd zo’n wig te drijven. Maar de huidige push weerspiegelt Teherans perceptie van wat Iraanse functionarissen een “nieuwe machtsvergelijking” in het Midden-Oosten noemen – een die Iraanse controle over de Straat van Hormuz omvat.

Iran heeft zijn bereidheid getoond om deze positie te verdedigen door middel van raketaanvallen op zeven verschillende Arabische landen die Amerikaanse bases huisvesten. Minstens drie waren gericht op Jordanië, waaronder een verrassingsaanval op 28 juli. Nu reikt de IRGC uit naar Jordaniërs met betuigingen van solidariteit en liefde. De omschakeling van bombardement naar vleierij mag plotseling lijken, en Jordanië mag een onwaarschijnlijke plek lijken voor de IRGC om vrienden te zoeken. In tegenstelling tot Irak, Libanon, Bahrein, Koeweit en Saoedi-Arabië heeft Jordanië geen significante sjiitische minderheid om een sociale basis te vormen voor de verspreiding van Iraanse invloed. Maar Teheran heeft zowel een militaire als een ideologische reden.

Irans militaire doel is duidelijk: Jordanië huisvest radar- en antiraketsystemen die Israël helpen om inkomend Iraans vuur te detecteren en af te schrikken, en het mist de militaire capaciteit om vergeldingsaanvallen op Iraanse aanvallen uit te voeren. Jordanië mist ook de economische slagkracht die de Verenigde Arabische Emiraten – een essentiële export hub voor Iraanse goederen – lijkt te hebben geholpen om een stilzwijgend niet-aanvalsverdrag met Teheran te sluiten, althans voorlopig.

Teheran hoopt ook te profiteren van een breuk tussen het Jordaanse volk en hun regering, die afhankelijk is van de bescherming en patronage van de Verenigde Staten. Sommige Jordaniërs hebben onlangs opgeroepen tot de verdrijving van het Amerikaanse leger, een beweging die deels wordt gevoed door diepe sympathie voor de Palestijnse zaak. Ongeveer 60 procent van de Jordaanse bevolking is van Palestijnse afkomst.

Sinds het begin van de Gaza-oorlog in 2023 zijn er regelmatig straatprotesten uitgebroken in Jordanië. Deze worden gesteund door de koning en koningin van het land en door prominente regeringsfunctionarissen, hetzij uit overtuiging of uit de overtuiging dat het publiek stoom moet kunnen afblazen. Koningin Rania gaf twee weken na het Hamas-bloedbad op 7 oktober een interview aan Christiane Amanpour waarin ze de Israëlische acties als een “genocide” omschreef – een gebaar dat in Jordanië (en Israël) breed werd gezien als het zetten van een nieuwe toon van woede over het Israëlische gedrag in Gaza.

Jordaanse demonstranten deden meer dan stoom afblazen: ze beloofden steun aan Hamas. Islamitische netwerken in Jordanië begonnen sterker te worden, wat de regering ertoe bracht vorig jaar de lokale afdeling van de Moslimbroederschap te verbieden. Eind 2024 voerden Jordaniërs, van wie twee leden van de Broederschap, twee grensoverschrijdende terroristische aanslagen uit in Israël.

Het geweld in Gaza is afgenomen sinds eind vorig jaar een staakt-het-vuren van kracht werd, maar Israëls geleidelijke, de facto annexatie van de Westelijke Jordaanoever, die de afgelopen jaren onder de rechtse regering van Benjamin Netanyahu is versneld, baart Jordanië grote zorgen. Het spookbeeld van een volledigere of zelfs formele annexatie – hoe onwaarschijnlijk ook op dit moment – roept diepgaande vragen op.