To godna ubolewania rzeczywistość, że nigdy nie ma dość czasu, by opisać wszystkie ciekawe historie naukowe, na które natrafiamy. Dlatego co miesiąc wyróżniamy garść najlepszych tekstów, które niemal prześliznęły się przez szczeliny. Wrześniowa lista obejmuje kuszący ślad wymykającej się ciemnej materii w detektorze LUX-ZEPLIN; splątane bozony Z w Wielkim Zderzaczu Hadronów; możliwe użycie substancji psychoaktywnych w późnym plejstocenie; oraz intrygujący opis techniczny teleskopu przypisywanego Galileuszowi.

Fizycy uważają, że ciemna materia stanowi około 85 procent materii we wszechświecie, a najsilniejszym (choć nie jedynym) kandydatem są tak zwane słabo oddziałujące masywne cząstki (WIMP). Jednak bezpośrednie wykrycie WIMP-ów, czy innych alternatywnych hipotetycznych cząstek ciemnej materii, wymyka się fizykom od dziesięcioleci. Możemy jednak mieć pierwszy przebłysk, dzięki detektorowi LUX-ZEPLIN zakopanemu głęboko w kopalni złota w Południowej Dakocie. Te potencjalnie ekscytujące wyniki przedstawiono w wystąpieniu naukowym na konferencji TeV Particle Astrophysics 2026 w Japonii, z preprintem dostępnym na arXiv. (Został przesłany do Physical Review Letters do recenzji.)

Ogłoszeniu towarzyszyły mocne zastrzeżenia: sygnał to tylko ślad, znacznie poniżej progu potrzebnego do potwierdzenia odkrycia, i może być po prostu statystycznym przypadkiem. Każdy, kto regularnie śledzi wieści o ciemnej materii, wie, że przeszłe kuszące anomalie wyparowały wraz z napływem kolejnych danych. Jednak zespół LUX-ZEPLIN nie był w stanie wyjaśnić tego zdarzenia i postanowił zgłosić swój wynik szerszej społeczności fizyków. Wciąż zbierają dane, podobnie jak XENONnT w Narodowym Laboratorium Gran Sasso we Włoszech. A chiński detektor PandaX jest obecnie budowany.

Jeśli okaże się, że to WIMP uderzył w jądro ksenonu, nie jest to, czego spodziewaliby się fizycy. Zdarzenie miało wyższą energię odrzutu jądra niż oczekiwano, co oznacza, że detektor powinien również wychwycić kilka WIMP-ów o niższej energii; nie zrobił tego. To sprawia, że teoretycy gorączkowo wymyślają alternatywne modele. Być może częstość oddziaływań rośnie wraz z energią zderzenia. Albo WIMP-y mają strukturę wewnętrzną, jak atom, i oddziałują tylko przy wystarczająco silnym uderzeniu. Albo ich sprzężenie ze zwykłą materią może zależeć od pędu.

arXiv, 2026. DOI: 10.48550/arXiv.2609.02823 (O DOI).

Fizyk z Cornell University, N. David Mermin, określił kiedyś splątanie kwantowe jako „najbliższą rzecz do magii, jaką mamy”, ponieważ oznacza, że zaburzenia w jednej części wszechświata mogą natychmiast wpływać na odległe inne części wszechświata, jakoś omijając kosmiczny limit prędkości światła. Albert Einstein nazwał to pamiętnie „upiornym działaniem na odległość”. Dziś splątanie jest podstawą obliczeń kwantowych i sensorów nowej generacji, między innymi zastosowań.

Utrzymanie splątania kwantowego jest zwykle delikatnym procesem; jakakolwiek interferencja może spowodować szybką dekoherencję splątanych cząstek. Mimo to w 2023 roku fizycy znaleźli dowody splątania między parami kwarków top produkowanych w eksperymencie ATLAS Wielkiego Zderzacza Hadronów, co podniosło możliwość, że duże zderzacze mogą być używane jako narzędzie badawcze do studiowania upiornego działania na odległość. Teraz fizycy ATLAS zaobserwowali splątanie w parach bozonów Z, zgodnie z artykułem opublikowanym w czasopiśmie Physical Review Letters.

Bozony Z powstają, gdy bozon Higgsa rozpada się, i same są niezwykle krótkotrwałymi cząstkami, rozpadającymi się na pary elektronów i mionów. Detektor ATLAS precyzyjnie śledzi te wzorce rozpadu. Fizycy wykorzystali te dane do rekonstrukcji kątów, pod którymi emitowano elektrony i miony, aby wywnioskować spiny pierwotnych bozonów Z, które je poprzedzały. Autorzy twierdzą, że jest to najwyżej energetyczny przykład splątania zaobserwowany do tej pory.

Physical Review Letters, 2026. DOI: Physical Review Letters.

Marzenia o kolonizacji Marsa napotykają wiele znaczących przeszkód ze względu na surowe warunki (dla ludzi) na t